Historia lucha libre i meksykańskiego wrestlingu

Wyjdź z metra Cuauhtémoc pewnego piątkowego wieczoru, a zapach smażonych tacos suadero uderzy cię w nozdrza jeszcze przed hukiem areny. Sprzedawcy handlują podróbkami jedwabnych masek z drewnianych składanych wózków, ich kolory zlewają się pod szumiącymi lampami ulicznymi. W betonowym wnętrzu Areny México ktoś rozlewa wysoki papierowy kubek taniego piwa po schodach, podczas gdy trzej mężczyźni w lakierowanych butach rzucają się na dwadzieścia stóp otwartej przestrzeni. Aby zrozumieć, jak ten szalony spektakl podbił cały kraj, musisz sięgnąć do długiej, buntowniczej historii lucha libre, bo ten sport nigdy nie był tylko o ciosach.

Większość zagranicznych podróżników przyjeżdża z prostym pytaniem: jak nazywa się meksykański wrestling i czy to tylko lokalna kopia amerykańskiego wrestlingu? Prosta odpowiedź brzmi: meksykański wrestling to lucha libre, ale nazywanie go naśladownictwem to całkowite pominięcie istoty sprawy. Cała historia lucha libre obejmuje niemal sto lat polityki klasy robotniczej, mitologii katolickiej, starożytnych symboli Azteków i teatralnego opowiadania historii. To forma sztuki spleciona z narodową tożsamością, w której tożsamość chroni się maską.

Początki: Skąd pochodzi lucha libre i kiedy powstała?

Często pada pytanie, skąd pochodzi lucha libre i kiedy się zaczęła. Szeroko pojęty wrestling w krajach hiszpańskojęzycznych istniał w nieformalnych formach długo przed tym, nim stał się zorganizowanym zjawiskiem popularnym. Podczas francuskiej interwencji w latach 60. XIX wieku europejscy żołnierze wprowadzili style zapasów grecko-rzymskich do kantyn i jarmarków. Przez dziesięciolecia pozostawało to ciekawostką dla publiczności. Mężczyźni organizowali brutalne bijatyki w siłowniach i namiotach cyrkowych bez standardowych reguł czy stałych aren. Jeśli zapytasz miejscowych, jak nazywa się wrestling w języku hiszpańskim poza kontekstem teatralnym, usłyszysz lucha grecorromana lub po prostu lucha, ale te wczesne pojedynki miały niewiele wspólnego z dzisiejszym szaleństwem akrobacji.

Przełom nastąpił w 1933 roku. Meksykański urzędnik podatkowy Salvador Lutteroth González odwiedził El Paso w Teksasie, gdzie obejrzał profesjonalne walki amerykańskiego wrestlingu. Zafascynował się energią tłumów. Lutteroth zrozumiał, że klasa robotnicza Meksyku, wciąż wyczerpana dekadami niepokojów rewolucyjnych, desperacko potrzebuje taniej, dramatycznej rozrywki. Zebrał oszczędności, wygrał około 40 tysięcy pesos w narodowej loterii i wynajął opuszczoną halę bokserską w mieście Meksyk, zwaną Arena Modelo.

21 września 1933 roku Lutteroth powołał do życia Empresa Mexicana de Lucha Libre, znaną dziś jako CMLL. Tamtego wrześniowego wieczoru oficjalnie narodził się współczesny, zjednoczony wrestling meksykański. Lutteroth sprowadził Amerykanina o pseudonimie Cyclone Mackey, który występował jako La Maravilla Enmascarada (Cudowny Zamaskowany). Mackey nosił prostą skórzaną maskę, by ukryć swoją tożsamość, a meksykańscy fani oszaleli na jej punkcie. To, co zaczęło się jako zagraniczna nowinka, rozpaliło coś głęboko w lokalnej psychice.

Co oznacza lucha libre? Wyjaśnienie terminologii

Aby naprawdę docenić ring, musisz rozwikłać język. Co oznacza lucha libre po angielsku? Jeśli rozłożysz to na części pierwsze, fraza tłumaczy się dosłownie jako „wolna walka” lub „wrestling stylu wolnego”. Ale dosłowne znaczenie nie oddaje kulturowego ciężaru, jaki niesie ze sobą to określenie. W meksykańskiej kulturze słowo to kojarzy się z wytrwałością, wytrzymaniem i codziennym przetrwaniem.

Popatrzmy na samo słowo lucha. Co to jest lucha? Kiedy przetłumaczysz lucha na angielski, jej definicja sprowadza się do „walki”, „bitwy” lub „zmagania”. Jeśli ktoś w autobusie w mieście Meksyk powie ci, że jest en la lucha diaria, ma na myśli, że ciężko walczy o przetrwanie każdego dnia. To codzienne znaczenie lucha przenika przez liny ringu. Kiedy zapytasz zwykłego kibica siedzącego w tanich miejscach, co dla niego oznacza lucha, usłyszysz, że to walka z niesprawiedliwością życia.

Następnie pojawia się wykonawca. Co to jest luchador? Jeśli wpiszesz „zapasnik” po hiszpańsku, otrzymasz luchador. Terminy hiszpańskie związane z wrestlingiem są proste: luchador (mężczyzna), luchadora (kobieta) lub liczba mnoga luchadores. Ale jeśli zapytasz miejscowego, by zdefiniował luchador, usłyszysz coś znacznie bardziej romantycznego niż tytuł sportowca. Oto jak terminologia przedstawia się dla nowicjusza:

• Znaczenie luchador: Główny zawodnik w ringu, dosłownie tłumaczony jako zapaśnik lub wojownik, postrzegany kulturowo jako współczesny bohater ludowy lub postać rodem z komiksu wcielona w życie.
• Znaczenie El luchador: Konkretna persona lub charakter, który przyjmuje odrębny układ w ringu, wzór maski i osobistą mitologię.
• Znaczenie luchadora: Kobieta-zapaśniczka; przez dziesięciolecia musiały walczyć z zakazami, by zdobyć równorzędne miejsce na meksykańskich arenach.
• Luchas po angielsku: Potoczne określenie walk, używane przez Meksykanów, np. „idziemy dziś na luchas?”.
• Luchadores po angielsku: Zbiorowa liczba mnoga odnosząca się do wykonawców, obejmująca zarówno postaci pozytywne, jak i negatywne.

Walka wrestlingowa w języku hiszpańskim to emocjonalna opera przebrana za sport. Każdy ruch wewnątrz kwadratowego płótna opowiada historię o dobrych ludziach, którzy zostali skrzywdzeni i walczą jak szaleni, by odzyskać sprawiedliwość.

Złoty Wiek: Maski, filmy i El Santo

Okres między wczesnymi latami 40. a późnymi latami 60. XX wieku przekształcił ten sport w globalny eksport kulturowy. W tym czasie historia luchadorów radykalnie odbiegała od amerykańskiego wrestlingu. W Stanach Zjednoczonych zapaśnicy polegali głównie na ciętej gadce, muskulaturze i pracy z mikrofonem. W Meksyku promotorzy postawili na szybkie akrobacje, dramatyczną anonimowość i kolorowe stroje. Maski stały się święte. To, co zaczęło się od Cyclone’a Mackeya, przerodziło się w obsesję na punkcie tożsamości, mocno inspirowaną znaczeniem i wzornictwem masek lucha libre, czerpiącą z wojowników-jaguarów Azteków i katolickich świętych patronów.

Nikt nie uosabiał tej przemiany tak jak Rodolfo Guzmán Huerta, znany powszechnie jako El Santo, Człowiek w Srebrnej Masce. Debiutował w 1942 roku i przez cztery dekady nie zdejmował maski publicznie. Nosił ją w restauracjach, podczas kontroli paszportowej na lotnisku i prowadząc sportowy samochód po Colonia Del Valle. Wystąpił w 52 filmach fabularnych, ratując Meksyk przed wampirami, marsjańskimi najeźdźcami, szalonymi naukowcami i mumiami. Dla milionów rodzin klasy robotniczej, które nie mogły sobie pozwolić na bilety do hollywoodzkich blockbusterów, El Santo był żywym wybawcą, który w piątki krwawił na płótnie areny za 75 pesos od biletu.

Wraz z nim na scenie pojawili się inni legendarni zawodnicy. Blue Demon wyłonił się jako jego wielki rywal i niechętny sojusznik, ubrany w kobaltowo-niebieski i srebrny strój. Gory Guerrero wynalazł dziesiątki akrobatycznych chwytów, które do dziś są używane w amerykańskich ringach, w tym słynny Gory Special i Camel Clutch. Ci mężczyźni przemienili meksykański wrestling w międzynarodową markę.

Czy meksykański wrestling jest prawdziwy? Zrozumienie dynamiki ringu

Sceptycy uwielbiają pytać: czy meksykański wrestling jest prawdziwy? Szczerze mówiąc, odpowiedź wymaga pewnego niuansu. Wyniki walk są ustalone, a rywalizacje mocno wystudiowane, podobnie jak w każdej profesjonalnej federacji wrestlingowej na świecie. Ale nazwij to „fałszywym” luchadorowi, który właśnie wykonał salto z górnej liny na twardy beton, a otrzymasz bardzo chłodne spojrzenie. Uderzenia są brutalne. Złamane obojczyki, roztrzaskane rzepki i wstrząśnienia mózgu to rutynowe zagrożenia zawodowe.

Meksykański wrestling rozgrywa się na ringu o wysokości 20 stóp z trzema napiętymi linami, które są mocniej naciągnięte niż ich amerykańskie odpowiedniki, pozwalając zawodnikom wyżej odbijać się w powietrzu. Płótno rozpięte jest na twardych deskach drewnianych, wspartych na stalowych dźwigarach, z o wiele mniejszym odbiciem i amortyzacją niż w amerykańskim ringu WWE. Ciężkie upadki na plecy w mieście Meksyk rozbijają plomby w zębach.

To, co naprawdę wyróżnia ten sport pod względem technicznym, to jego unikalna struktura teatralna. W przeciwieństwie do popularnych za granicą pojedynków jeden na jednego, meksykańskie ringi preferują chaotyczne ustawienia drużynowe. Zrozumienie podstawowych konwencji meczowych sprawia, że przeżycie trzygodzinnego widowiska na żywo staje się znacznie bardziej ekscytujące:

• Znaczenie Lucha de relevos australianos: Charakterystyczny meksykański format meczowy, tłumaczony jako „australijski mecz drużynowy”. Polega na starciu dwóch drużyn po trzech luchadorów (trios) w szalonym, dwu-z-trzech upadków pojedynku bez potrzeby formalnego przekazywania pałeczki.
• Los Técnicos: Dobrzy face’owie. Walczą czysto, wykonują widowiskowe akrobacje w powietrzu, przestrzegają reguł i noszą jasne, szlachetne maski.
• Los Rudos: Łajdaki. Oszukują, duszą przeciwników linami ringu, kopią w krocze za plecami sędziego i obrażają kibiców na pierwszych rzędach.
• Lucha de Apuestas: Najwyższa stawka zakładu. Luchadorzy stawiają na szali swoje najcenniejsze dobra: maskę przeciwko masce (máscara contra máscara) lub włosy przeciwko włosom (cabellera contra cabellera). Przegrany zostaje publicznie zdemaskowany lub ogolony na łyso na środku ringu.

Walka o stawkę w postaci maski niesie ze sobą druzgocące konsekwencje. Według oficjalnych reguł meksykańskiej komisji wrestlingu, luchador, który straci maskę w oficjalnym meczu Lucha de Apuestas, nigdy więcej nie może legalnie walczyć w tej samej masce ani pod tą samą personą w danej jurysdykcji. Musi stanąć odsłonięty przed dziesięcioma tysiącami wiwatujących kibiców, ogłosić swoje prawdziwe imię i nazwisko, miejsce urodzenia oraz liczbę lat spędzonych jako zawodnik. Szczerze mówiąc, oglądanie, jak dorosły mężczyzna szlocha, rozpinając sznurówki maski w ringu, to jedna z najbardziej wzruszających rzeczy, jakie można zobaczyć w sporcie.

Historyczne ery meksykańskiego wrestlingu

Historia meksykańskiego wrestlingu nie wydarzyła się w próżni. Przemianom towarzyszyła polityka meksykańska, rozwój telewizji i otwarcie granic narodowych. Oto przegląd głównych er, które zdefiniowały ten sport przez ostatnie dziewięć dekad.

Współczesne przemiany: Od podziemnych bijatyk do dziedzictwa UNESCO

Na początku lat 90. stare metody zaczęły wydawać się sztywne. Antonio Peña, scenarzysta w CMLL, frustrował się konserwatywnymi tradycjami federacji. W 1992 roku odszedł, by założyć Asistencia Asesoría y Administración, znaną wszędzie jako AAA. Peña podkręcił temperaturę widowiska. Dodał ogień, stalowe krzesła, karłowatych performerów, maskotki w strojach oraz szalone efekty pirotechniczne. Zażarta rywalizacja między CMLL (purystycznymi tradycjonalistami) a AAA (rockandrollowymi buntownikami) ożywiła całą scenę i przyciągnęła pokolenie hiperatletycznych nastolatków, takich jak Rey Mysterio Jr. i Juventud Guerrera.

Kobiety musiały stoczyć jeszcze bardziej stromą walkę. Promotorzy zakazali im występów w arenach w mieście Meksyk przez około trzydzieści lat, twierdząc, że walki są zbyt brutalne i nieodpowiednie dla matek i córek. Luchadoras zmuszone były występować w małych, zakurzonych miasteczkach na północy, by praktykować swój fach. Dopiero w 1986 roku zakaz oficjalnie zniesiono w Arenie México, otwierając drzwi dla legend takich jak Irma González, Lola González, a później współczesnych supergwiazd, które dziś prowadzą główne wydarzenia na dużych pay-per-view.

W lipcu 2018 roku rząd miasta Meksyk oficjalnie uznał lucha libre za Niematerialne Dziedzictwo Kulturowe stolicy. Było to niezwykłe uznanie dla czegoś, co zaczęło się w opuszczonej, nieszczelnej hali. Sport przetrwał recesje, trzęsienia ziemi, zamknięcia z powodu pandemii i nieustanną konkurencję kulturową ze strony amerykańskiego wrestlingu i europejskiej piłki nożnej. Przetrwał, ponieważ należy do sąsiedztwa. Facet, który sprzedaje ci lukrowane pączki w piekarni w środę rano, może być tym samym rudym maskowanym łajdakiem, na którego krzyczysz z ósmego rzędu w piątek wieczorem.

Najczęściej zadawane pytania o historię lucha libre

Wejście do areny

Czytanie o historii meksykańskiego wrestlingu to jedno, ale siedzenie na zimnej betonowej ławce, podczas gdy cztery tysiące ludzi skanduje rytmiczne obelgi pod adresem przekupnego sędziego, to coś, czego musisz doświadczyć na własnej skórze. To widowisko jest tanie, bezpretensjonalne, głośne i dziwnie poruszające. Jeśli znajdziesz się kiedyś w mieście Meksyk, zrezygnuj na jedną noc z hotelowych barów. Zdobądź nieoznakowaną piankową maskę przed wejściem, wciśnij się w trybuny, kup torebkę limonkowych orzeszków solonych i strać głos, dopingując srebrną maskę. Nigdy więcej nie spojrzysz na to miasto w ten sam sposób.

Czytaj więcej o lucha libre mexico city.